اگر در حوزه واردات و صادرات مواد اولیه فعالیت میکنید، حتماً میدانید که کوچکترین اشتباه در تعیین مسئولیت حمل یا بیمه کالا میتواند سود ماهها تلاش شما را یک شبه از بین ببرد. اینجاست که آشنایی با دو اصطلاح طلایی اینکوترمز یعنی FOB و CIF نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت حیاتی میشود. در این مقاله با زبانی ساده و روان یاد میگیرید که هر کدام از این قوانین دقیقاً چه مسئولیتهایی روی دوش شما به عنوان صادرکننده میگذارد، ریسک کدام یک برای محمولههای شما کمتر است و چطور بدون سردرگمی، بهترین گزینه را برای قراردادهای صادراتی خود انتخاب کنید.
FOB چیست؟
طبق اینکوترمز ۲۰۲۰، اصطلاح FOB منحصراً برای حمل و نقل دریایی و آبراههای داخلی کاربرد دارد. بر اساس این قاعده، فروشنده (صادرکننده) کالا را بر روی کشتی تعیینشده توسط خریدار، در بندر مبدأ توافقی، تحویل میدهد. تمام هزینههای مرتبط با حمل داخلی، تشریفات گمرکی صادراتی و بارگیری کالا روی کشتی بر عهده فروشنده است. نقطه انتقال ریسک از فروشنده به خریدار، لحظه قرارگیری کالا روی عرشه کشتی در بندر مبدأ میباشد. از آن نقطه به بعد، خریدار مسئول تمامی هزینههای حمل اصلی (کرایه کشتی)، بیمه، تشریفات گمرکی واردات و حمل داخلی تا مقصد نهایی بوده و هرگونه خسارت یا تلف شدن کالا در مسیر، به عهده خریدار است.
CIF چیست؟
اصطلاح CIF نیز مانند FOB، صرفاً برای حمل و نقل دریایی و آبراههای داخلی تعریف شده است. بر این اساس، فروشنده (صادرکننده) ضمن انجام تمام تعهدات خود در قالب FOB (تحویل کالا روی کشتی در بندر مبدأ)، موظف است هزینه حمل اصلی (کرایه کشتی تا بندر مقصد) را نیز تقبل نماید. علاوه بر این، فروشنده ملزم به انعقاد قرارداد بیمه حمل و نقل به نفع خریدار و پرداخت حق بیمه آن میباشد. اگرچه فروشنده هزینه حمل و بیمه را میپردازد، اما نکته حائز اهمیت آن است که نقطه انتقال ریسک هیچ تفاوتی با FOB نداشته و همچنان در بندر مبدأ و لحظه بارگیری کالا روی کشتی رخ میدهد. لذا در صورت وقوع خسارت یا تلف شدن کالا در حین حمل، خریدار باید مستقیماً از شرکت بیمه مطالبه خسارت نماید.
| معیار مقایسه | FOB (Free On Board) | CIF (Cost, Insurance and Freight) |
|---|---|---|
| معنی کامل | تحویل روی کشتی در بندر مبدأ | هزینه، بیمه و کرایه تا بندر مقصد |
| هزینه حمل دریایی (کرایه کشتی) | بر عهده خریدار | بر عهده فروشنده (صادرکننده) |
| هزینه بیمه حمل | بر عهده خریدار | بر عهده فروشنده (صادرکننده) |
| هزینه حمل داخلی تا بندر مبدأ | بر عهده فروشنده | بر عهده فروشنده |
| هزینه تشریفات گمرکی صادرات | بر عهده فروشنده | بر عهده فروشنده |
| نقطه انتقال ریسک (خسارت کالا) | لحظه بارگیری روی کشتی در بندر مبدأ | لحظه بارگیری روی کشتی در بندر مبدأ (مشابه FOB) |
| مسئولیت تهیه بیمهنامه برای خریدار | ندارد (خریدار خود اقدام میکند) | دارد (فروشنده بیمه را میخرد) |
| کنترل خریدار بر انتخاب شرکت کشتیرانی | کامل (خریدار کشتی را انتخاب میکند) | ندارد (فروشنده انتخاب میکند) |
| مناسب برای | خریدارانی که توانایی ترتیب حمل دارند | واردکنندگانی که تجربه کمتری در حمل دارند |
| سطح مسئولیت فروشنده | متوسط (پایان کار در بندر مبدأ) | بالا (باید حمل و بیمه بینالمللی ترتیب دهد) |
کدام یک برای صادرکننده ایرانی ریسک کمتری دارد؟
برای صادرکننده ایرانی، FOB ریسک کمتری دارد. دلیل اصلی آن است که در FOB، مسئولیت صادرکننده در بندر مبدأ برای مثال بندرعباس و لحظه بارگیری کالا روی کشتی پایان مییابد. صادرکننده نیازی به پیدا کردن شرکت کشتیرانی بینالمللی، چانهزنی برای کرایه، یا انعقاد قرارداد بیمه با شرکتهای خارجی ندارد. با توجه به تحریمهای بانکی و حمل ونقل علیه ایران، ترتیب دادن حمل CIF میتواند بسیار دشوار، پرهزینه و گاهی غیرممکن باشد. در FOB، خریدار خارجی خودش مسئول پیدا کردن کشتی، بیمه و پیگیری مسیر است و صادرکننده فقط کالا را تا روی کشتی میرساند. به همین دلیل، اکثر صادرکنندگان حرفهای ایران ترجیح میدهند قراردادهای خود را بر مبنای FOB منعقد کنند.
اشتباهات رایج در انتخاب FOB و CIF
- بسیاری از صادرکنندگان تازهکار تصور میکنند در CIF چون فروشنده هزینه بیمه را پرداخت میکند، پس مسئولیت خسارت کالا در طول مسیر هم با اوست. این باور کاملاً غلط است. در هر دو ترم FOB و CIF، نقطه انتقال ریسک دقیقاً یکسان است: لحظه بارگیری کالا روی کشتی در بندر مبدأ. اگر کالا وسط دریا غرق شود، خریدار باید از بیمهگر مطالبه خسارت کند، نه فروشنده. فروشنده صرفاً بیمه را به نفع خریدار خریده، اما مسئولیتی در قبال خسارت ندارد.
- برخی صادرکنندگان بدون بررسی تواناییهای خود، پیشنهاد CIF میدهند و بعداً متوجه میشوند که نمیتوانند کرایه کشتی بگیرند یا بیمه بینالمللی تأمین کنند. این اشتباه به خصوص در شرایط تحریم میتواند قرارداد را لغو و خسارتهای سنگینی به همراه داشته باشد. توصیه میشود هرگز در قرارداد CIF نبندید مگر اینکه از قبل با یک شرکت کشتیرانی معتبر و یک بیمهگر بینالمللی هماهنگی کامل داشته باشید. در غیر این صورت، همیشه روی FOB اصرار کنید.
- برای محمولههای کانتینری، معمولاً FCA گزینه مناسبتری از FOB است. دلیلش هم این است که در حمل کانتینری، تحویل کالا معمولاً در ترمینال یا محوطه کانتینر به شرکت حملونقل انجام میشود، نه لزوماً روی عرشه کشتی. در این شرایط، فروشنده عملاً کنترلی روی عملیات بارگیری روی کشتی ندارد.
اینکوترمز چیست؟
خب حالا که با تفاوت FOB و CIF آشنا شدید، اجازه بدهید توضیح بدهم اینکومتر چیست؟ اینکوترمز (Incoterms) مجموعه ای از ۱۱ قانون بین المللی است که مشخص میکند هزینه ها و مسئولیت ریسک کالا بین صادرکننده و واردکننده با کیست مثلاً کی باید بیمه بخرد یا کرایه کشتی را بدهد. این قوانین چون جلوی دعواهای حقوقی را میگیرند؛ برای صادرات حیاتی هستند مثلاً اگر کالا وسط دریا غرق شود، اینکوترمز مشخص میکند که ضرر با فروشنده است یا خریدار، بدون اینکه نیاز به توافق جداگانهای باشد.
گفتیم اینکومتر از 11 قانون تشکیل شده و در واقع این قوانین در 4 دسته قرار می گیرد.
گروه E
شامل یک قانون با نام exw هست: فروشنده کالا را دم در کارخانه اش تحویل میدهد. خریدار باید خودش بیاید، بار بزند، گمرک مبدأ را انجام دهد و همه کارها را خودش انجام دهد.
گروه F
گروه F شامل سه قانون :
- FCA : تحویل به حملکننده اصلی در محل مورد توافق
- FAS : تحویل کنار کشتی در بندر مبدأ
- FOB : تحویل روی کشتی در بندر مبدأ
گروه C
گروه C شامل 4 قانون:
- CFR : هزینه و کرایه
- CIF : هزینه، بیمه و کرایه.
- CPT : حمل پرداخت شده تا مقصد
- CIP : حمل و بیمه پرداخت شده تا مقصد
گروه D
گروه D شامل 3 قانون:
- DPU: تحویل در محل مشخص و تخلیه شده
- DAP: تحویل در محل مشخص
- DDP: تحویل با حقوق ورودی پرداخت شده